14.11.2019 483

Qishloq xoʻjaligi tarmoqlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari belgilandi


Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 13-noyabr kuni chorvachilik, parrandachilik, baliqchilik va ipakchilik tarmoqlarini yanada rivojlantirish masalalariga bagʻishlangan videoselektor yigʻilishi oʻtkazdi.

Maʼlumki, davlatimiz rahbarining joriy yil 23-oktyabrdagi farmoni bilan Oʻzbekiston Respublikasi qishloq xoʻjaligini rivojlantirishning 2020-2030-yillarga moʻljallangan strategiyasi qabul qilingan edi. Ushbu hujjat doirasida zamonaviy yondashuv asosida soha modernizatsiyasi boshlandi. Shuningdek, 7-noyabr kuni Prezidentning “Qoraqalpogʻiston Respublikasida chorvachilik tarmoqlarini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori qabul qilindi.

– Hududlarimiz salohiyatidan toʻgʻri foydalanib, qayerga nima ekish, qaysi chorva turini yetishtirish, qoʻshilgan qiymat zanjirini yaratish orqali bozorlarimizda goʻsht, sut va tuxum mahsulotlarini koʻpaytirish, narxlar barqarorligini taʼminlash va daromadni oshirish boʻyicha, afsuski, samarali tizim mavjud, deb ayta olmaymiz, – dedi yigʻilish avvalida Shavkat Mirziyoyev.

Mamlakatimizda chorva ozuqasiga boʻlgan talab 120 million tonnani tashkil etadi, ammo oʻtgan yilda atigi 47 million tonna ozuqa ishlab chiqarilib, ehtiyoj 40 foizga qondirilgan.

Butun dunyoda chorvani oziqlantirishda asosan silos va omuxta yem ishlatiladi. Yangiyoʻl tumanida takroriy ekin sifatida makkajoʻxorining intensiv navidan gektariga 50-60 tonna silos olinganda uning 1 kilogrammi tannarxi bor-yoʻgʻi 150 soʻmni tashkil etgan. Vaholanki, 1 kg sheluxaning bozordagi narxi 2 ming soʻmdan oshadi. Yaʼni, shrot-sheluxaga nisbatan 10 baravar arzon ozuqani bemalol chorvadorlarning oʻzi yetishtirsa boʻladi.

Chorva uchun ozuqa navli bugʻdoydan gektariga 100 sentnergacha hosil olish mumkin. Biroq, joylarda ozuqa-yemga boʻlgan defitsitni qoplash choralarini koʻrish oʻrniga ozuqabop ekin yerlaridan samarasiz va maqsadsiz foydalanish hollari tanqid qilindi.

– Sirdaryoda 16 ming gektar, Toshkent viloyatida 8,5 ming gektar ekin maydoni gʻalladan keyin boʻsh turganini qanday izohlash mumkin? – deya savol bilan murojaat qildi Prezident.

Shu yilning oʻtgan 10 oyida xorijdan qariyb 100 million dollarlik zotli va goʻsht uchun qoramol import qilindi. Shuning uchun, qoʻshimcha ozuqa bazasini yaratish maqsadida chorvadorlarga yer berish, toʻgʻri ekin turlarini ekish borasida topshiriqlar berildi.

Davlatimiz rahbari taʼkidlaganidek, parrandachilikda ham shunga oʻxshash muammolar mavjud. Misol uchun, ozuqaning 70-75 foizi import hisobiga taʼminlanib, joriy yilning 10 oyida 80 million dollarga 160 ming tonna soya va kungaboqar shroti, 14 million dollarga 80 ming tonna makkajoʻxori import qilindi. Tarmoq korxonalariga bu yil ozuqa uchun 137 ming gektar oʻrniga amalda 5 ming gektar yer berilgan, xolos.

Chorvachilik sohasida mamlakatimizda saqlanib kelayotgan dolzarb muammolardan biri – naslchilik.

Qayd etish joizki, mahalliy chorva mollari 20 ming soʻmlik ozuqa-yem bilan kuniga 900 gramm tirik vazn olsa (500 gramm goʻsht), zotli mollar 1 kilogramm 600 gramm (900 gramm goʻsht) vazn oladi.

Qoramollarning 94 foizi, qoʻy va echkilarning 84 foizi, parrandaning 58 foizi aholi xonadonlarida boqiladi. Ayni paytda, mavjud qoramollarning bor-yoʻgʻi 34 foizi zotlidir. Ayniqsa, bu koʻrsatkich Jizzax, Sirdaryo, Surxondaryo viloyatlarida 26 foiz, Xorazmda 28 foiz, Qashqadaryoda 31, Samarqandda 33 foizni tashkil etadi.

Qoʻychilikda esa faqat qorakoʻl qoʻylarning nasli 30 foizga yaxshilanishiga erishildi, xolos.

Bundan tashqari, mahalliy bir bosh sigirdan sogʻib olinadigan sut yiliga 2,5 tonnadan oshmayapti. Har biri 2-3 ming dollardan import qilingan naslli sigirlar 35-40 litr sut berishi lozim boʻlsa-da, chorvadorlarga bunday jonzotlarni parvarish qilish sir-asrorlari oʻrgatilmagani bois mahsuldorlik oʻrtacha 25 litrdan oshmayapti.

Chorvaning toʻgʻri ratsionini ishlab chiqish, zamonaviy veterinariya xizmati koʻrsatish boʻyicha mutaxassislar yetarli emas. Oqibatda fermerlarimiz chet eldan veterinar va zooinjenerlar jalb qilib, ularga 3-4 ming dollardan oylik toʻlashga majbur boʻlmoqda.

Yigʻilishda qayd etilganidek, texnologiya asosida chorvani soʻyish tizimli yoʻlga qoʻyilmagani terining sifati buzilishiga olib kelyapti, bundan esa charm-poyabzal sanoati ham zarar koʻrmoqda. Misol uchun, Oʻzbekiston boʻyicha zamonaviy qushxonalar soni 49 taga yetadi, jumladan, Andijon viloyatida bitta, Namangan, Sirdaryo, Surxondaryo, Fargʻonada ikkitadan, Xorazmda uchta tashkil etilgan. Mavjudlari ham 30-40 foiz quvvatlarda ishlayapti, chunki aholi qushxonaga borishdan manfaatdor emas.

Chorvachilikning qisqa muddatda yuqori samara beradigan yoʻnalishlari, xususan, parrandachalik, baliqchilik, quyonchilikni rivojlantirishda muammolar talaygina.

Jumladan, bugungi kunda 38 ming gektar sunʼiy suv havzalarining atigi 460 gektarida (1 foiz) intensiv baliqchilik tashkil etilgan. Buning asosiy sababi – intensiv usulda yetishtirilgan baliqning tannarxi oddiy usulda yetishtirilgandan 2 baravar qimmat. Shuning uchun tadbirkorlar oddiy usul bilan kifoyalanmoqda. Holbuki, bu usulda baliq yetishtirish 1 gektariga 2-3 tonnadan oshmasa, intensiv shaklda 100 tonnagacha mahsulot olsa boʻladi.

Davlatimiz rahbari losos, osyotr, forel kabi tansiq baliqlarni intensiv usulda yetishtirish boʻyicha topshiriqlar berdi. Ular, ayniqsa togʻoldi hududlarda zamonaviy texnologiyalar qoʻllagan holda parvarishlansa, hatto eksport ham qilish mumkinligi koʻrsatib oʻtildi.

Videoselektor yigʻilishida quyonchilik bilan bogʻliq masalalar ham koʻrib chiqildi. Maʼlumki, ushbu jonzotning terisi ham, goʻshti ham yuqori bahoga ega.

Hisob-kitoblarga koʻra, naslli quyonni tabiiy usulda bir yilda 4-marta (6-8 ta bola), sanoat usulida esa 7-martagacha (8-10 ta) koʻpaytirish mumkin. Ayni paytda, Oʻzbekistonda bugunga kelib 1 ming 250 ta quyonchilik fermasi mavjud boʻlib, sanoat usulida 500 ming bosh quyon boqiladi, xolos.

Yuqoridagi muammolarni kompleks va tizimli hal etish, chorvachilik tarmoqlarini izchil rivojlantirish uchun Prezident Shavkat Mirziyoyev qator vazifalar qoʻydi.

Jumladan, Andijon viloyatida amalga oshirilayotgan tajriba asosida yurtimizning aholi zich hududlarida mutlaqo yangi tizim joriy qilinadi. “Har bir oila – tadbirkor” dasturi doirasida ajratiladigan kreditlar asosida sut-goʻsht qayta ishlovchi korxona aholiga kooperatsiya asosida 5 boshgacha naslli qoramol yetkazib beradi, uni qanday parvarish qilishga oʻrgatadi. Korxona naslli qoramolning muntazam veterinariya nazoratini, belgilangan ratsion asosida ozuqalanishini hamda undan olinayotgan sutni bozor narxida sotib olinishini taʼminlaydi.

Bu tizimning afzalligi shundaki, aholi qoramolga ega boʻladi, sutni bozor narxida sotadi, bu bilan qoramol kreditini toʻlaydi hamda tugʻilgan buzoqlar hisobiga xoʻjalik koʻpayib boraveradi. Quyonchilikda ham ushbu tajribani joriy etish mumkin.

Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat koʻmitasi, Xalq banki hamda Mikrokreditbankka viloyat hokimliklari bilan birgalikda bir oy muddatda Andijon, Namangan, Samarqand, Fargʻona, Xorazmda mazkur tizimni yoʻlga qoʻyish vazifasi yuklandi.

Undan tashqari, Qoraqalpogʻiston tajribasi asosida chorva kooperatsiyalarini tashkil etish zarurligi taʼkidlandi. Yaʼni, imkoniyatdan kelib chiqib, 30 dan 100 boshgacha qoramoldan iborat oilaviy chorva fermalari tashkil qilinadi. Kooperatsiya ushbu tuzilmalarni ozuqa-yem, veterinariya xizmatlari va agrotexnika bilan taʼminlaydi.

Mazkur tajribaning afzalligi shundaki, oilaviy fermalar qayerdan yem va texnika olish, mahsulotni kimga oʻtkazish haqida bosh qotirmaydi. Bu ishlar bilan kooperatsiya shugʻullanadi.

Yuqorida zikr etilgan tashkilotlar va hokimliklarga Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax, Sirdaryo, Navoiy, Buxoro viloyatlarida kamida ikkitadan shunday chorva kooperatsiyalarini tashkil etish topshirigʻi berildi.

Shuningdek, Toshkent viloyati tajribasi asosida gʻallachilik klasterlari tashkil etish orqali 2-5 ming bosh qoramoldan iborat yirik fermalar faoliyatini yoʻlga qoʻyish lozimligi qayd etildi.

Bunda, kengayish istagini bildirgan va kamida 500 bosh qoramoli mavjud fermerlarga har 1 ming bosh uchun 300-400 gektardan yer berish orqali gʻallachilik klasterlari tashkil etiladi.

Ushbu tizim shunisi bilan jozibadorki, yirik klasterlar bugʻdoyni qayta ishlash orqali omuxta yem ishlab chiqarish hamda gʻalladan boʻshagan yerlarda takroriy ekin sifatida ozuqabop ekinlarni yetishtirib, oʻzi silos ishlab chiqarish imkoniga ega boʻladi.

Qator idora va tashkilotlarga bir oy ichida har bir talabgorning takliflarini koʻrib chiqib, amalga oshirish choralarini belgilash vazifasi qoʻyildi.

Bundan tashqari, chorvachilikni ozuqa-yem bilan taʼminlashda paxta klasterlari salohiyatidan samarali foydalanish zarur. Chunki bu tuzilmalarda yer, kuchli ozuqa, ishchi kuchi, texnika va moliyaviy imkoniyatlar yetarli. Shuning uchun barcha paxta klasterlariga 5 ming boshdan kam boʻlmagan yirik shoxli qoramol komplekslari tashkil etish topshirigʻi berildi.

Ozuqa-yem ishlab chiqarish hajmini oshirish uchun esa Navoiy tajribasini barcha hududlarda keng joriy etish lozimligi bildirildi.

Xususan, Xatirchi tumanida tajriba tariqasida 530 gektar yaylovni suv tejovchi texnologiyalar joriy qilish orqali yerlarni oʻzlashtirish loyihasi amalga oshirilmoqda. Loyiha doirasida yaylovda intensiv sugʻorish orqali 1 gektar yerdan yashil massada 80 tonna makkajoʻxori yetishtirilgan.

Qoraqalpogʻistonda, Navoiy, Buxoro, Qashqadaryo viloyatlarida minglab gektar bunday yaylovlar mavjud. Shuning uchun mutasaddilarga mazkur hududlarda kamida 10 ming gektar yaylovlarda ozuqabop ekinlarni yetishtirish boʻyicha “manzilli dastur” amalga oshirish kerakligi taʼkidlandi.

Chorvachilikda nasl yuqori mahsuldorlikning birinchi omilidir. Shu bois har bir hududda sunʼiy urugʻlantirish punktlarini tashkil etish, keyingi yil yakunigacha aholi ixtiyoridagi 70 foiz sigirlarni sunʼiy urugʻlantirib, 2025-yilga qadar 60 foiz chorva mollarining naslini yaxshilash chora-tadbirlari belgilandi.

Shuningdek, fermerlar va aholiga chorvani yaxshi boqishni oʻrgatish, Samarqand veterinariya instituti va uning Toshkent filiali negizida Chorvadorlar amaliy oʻquv markazini tashkil etib, amaliy va masofaviy seminarlar oʻtishni yoʻlga qoʻyish muhimligi taʼkidlandi.

Yigʻilishda mahsulot tannarxini kamaytirish va soha raqobatbardoshligini taʼminlash masalalari ham muhokama qilindi.

Kelgusi yildan chorvachilik, baliqchilik va parrandachilik tarmoqlarini subsidiya berish orqali qoʻllab-quvvatlash koʻzda tutilmoqda. Dunyo tajribasidan kelib chiqib, subsidiya yetishtirilgan tayyor mahsulotlar hajmiga muvofiq ravishda beriladi.

Veterinariya, karantin, standartlashtirish, sanitariya-epidemiologiya xizmatlarining izchil hamkorligini taʼminlash, xalqaro tajriba asosida chorvachilik mahsulotlari ishlab chiqarishning toʻliq zanjirini yaratish hamda uni nazorat qilish tartib-taomillarini joriy etish boʻyicha topshiriqlar berildi.

Ishlab chiqaruvchilarga ichki bozorda munosib sharoit yaratib berish, chorva mahsulotlari narxining barqarorligini taʼminlash masalalariga ham alohida eʼtibor qaratildi.

Andijon, Jizzax, Namangan, Samarqand, Sirdaryo, Fargʻona va Xorazm viloyatlaridagi 90 ta dehqon bozorida parrandachilik korxonalarining bironta savdo shoxobchasi yoʻqligi koʻrsatib oʻtildi. Baliqchilik korxonalarining Sirdaryo bozorlarida 2 ta, Surxondaryoda 3 ta, Navoiyda 4 ta, Fargʻonada 9 ta savdo nuqtalari bor, xolos.

Yigʻilishda belgilangan vazifalar ijrosini sifatli taʼminlash uchun haftaning har jumasi “Chorvachilik kuni” deb eʼlon qilindi. Topshiriqlar ijrosini muvofiqlashtirib borish va chorvadorlarga koʻmaklashishga masʼul Respublika kengashi tuzildi.

Videoselektorda oziq-ovqat xavfsizligidan tashqari ipakchilik sanoatini rivojlantirish masalalari ham koʻrib chiqildi.

Pillachilik juda qisqa muddatda – 30-35 kunda eksportbop mahsulot olsa boʻladigan tarmoq. Dunyoda 20 dan ortiq pilla yetishtiruvchi mamlakat boʻlsa, Oʻzbekiston Xitoy va Hindistondan keyingi oʻrinda turadi. Lekin yurtimizning jahon bozoridagi ulushi – atigi 2,5 foiz.

Oxirgi ikki yildagi saʼy-harakatlar natijasida, xususan, yiliga toʻrt marta ipak qurti boqish hisobiga pilla hosili 19 ming tonnaga yetkazildi.

Yigʻilishda bu tarmoqdagi bozor konyunkturasi tahlil qilinar ekan, mamlakatimizda katta imkoniyatlar borligi taʼkidlandi. Bundan samarali foydalanilsa, yaqin yillarda yillik eksport hajmini kamida 500 million dollarga yetkazish mumkin.

Ayni paytda, tarmoqda qator muammolar bor. Jumladan, tutzorlarning 6 ming gektari yaroqsiz ahvolda. Yana 37 ming gektarda hosildorlik 30 foizga ham yetmaydi. Yuqori ozuqaviy navlar tutzorlar va yakka qator tutlarning bor-yoʻgʻi 5-6 foizini tashkil etadi. Kasallik va zararkunandalarga qarshi kurash oʻz vaqtida sifatli amalga oshirilmayotgani bois ozuqa bazasi yoʻqotilmoqda.

Ipak qurti urugʻining 80 foizi import qilingan. Yurtimizda super-elita ipak urugʻi yaratadigan yagona muassasa – Ipakchilik ilmiy-tadqiqot institutining moddiy-texnika bazasi eskirgan.

Shulardan kelib chiqib, 2022-yil yakuniga qadar 20 ming gektar yangi tutzorlar barpo etish hamda 10 ming gektar eskirgan tutzorlarni yangilash rejalashtirilgan.

Buning uchun mavjud tutzorlar oilaviy pudrat asosida aholiga 1 gektardan 3 gektargacha boʻlib beriladi. Pillachilik klasterlari tomonidan tutzorlarni yangilash uchun tut koʻchatlari va mavsumda ipak qurti urugʻi tarqatiladi. Pilladan olinadigan daromad bilan bir qatorda, tutzorlar orasiga ekiladigan qoʻshimcha ekinlar ham toʻligʻicha aholi ixtiyorida qoladi.

Qishloq xoʻjaligi vazirligi, “Oʻzbekipaksanoat” uyushmasi, viloyat hokimlari va tegishli idoralar rahbarlariga tutzorlar tashkil etish uchun yer ajratish, eskilarini yangilash, suv tejovchi texnologiyalarni qoʻllash boʻyicha topshiriqlar berildi. Kelgusi yili pilla yetishtirish hajmini 21 ming tonnaga, 2025-yilgacha esa 30 ming tonnaga yetkazish vazifasi qoʻyildi.

Super-elita va elita urugʻlarini toʻliq yurtimizda tayyorlash, buning uchun urugʻchilik stansiyalarini qoʻllab-quvvatlash, tutlarni kimyoviy va biologik usullarda himoyalash, joylarda yangi ish oʻrinlari yaratish boʻyicha ham topshiriqlar berildi.

Yana bir masala – yurtimizda pilla va ipakni ekpertizadan oʻtkazish va sifatini aniqlash boʻyicha laboratoriyalar yoʻq. Hozirda buning uchun mahsulot xorijga joʻnatilayotgani bois korxonalar qoʻshimcha xarajat qilyapti. Shu munosabat bilan Prezident Shavkat Mirziyoyev “Oʻzbekipaksanoat” uyushmasi qoshida zamonaviy laboratoriya tashkil etish zarurligini taʼkidladi.

Videoselektor yigʻilishida muhokama qilingan masalalar boʻyicha mutasaddi rahbarlar va hokimlarning hisobot va takliflari eshitildi.

Manba: uza.uz